Formy ochrony przyrody w Polsce; parki, rezerwaty, pomniki przyrody, obszary chronionego krajobrazu



W ustawie o ochronie przyrody z 1991 r. wyróżnia się następujące formy ochrony przyrody: park narodowy, rezerwat przyrody, park krajobrazowy, obszar chronionego krajobrazu, ochrona gatunków i zwierząt, ochrona indywidualna obejmująca pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe. Pierwsze cztery kategorie, uzupełniające się wzajem, tworzą krajowy system obszarów chronionych. Park narodowy, rezerwat przyrody i park krajobrazowy mogą uzyskać status obszaru chronionego o znaczeniu międzynarodowym, np. rezerwatu biosfery. Niezależnie od ustawy mogą być powoływane obszarowe jednostki chronione o międzynarodowym znaczeniu, obejmujące tereny podmokłe ważne dla ochrony ptaków wodno-błotnych (Konwencja Ramsarska).



Park narodowy został uznany w Polsce za najważniejszą i najskuteczniejszą formę ochrony w odniesieniu do gatunków, biocenoz, ekosystemów i krajobrazu. Odpowiada on w całości definicji parku narodowego przyjętej przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) w 1969 r. i 1972 r. Jest to więc obszar nie mniejszy niż 1 000 ha (za wyjątkiem pojedynczych wysp), zachowany w stanie pierwotnym lub naturalnym, odznaczający się wysokimi walorami przyrodniczymi i krajobrazowymi, spełniający też ważne funkcje naukowe, edukacyjne, społeczne i kulturalne. Teren ten winien być udostępniony (pod pewnymi warunkami) dla zwiedzania przez turystów. Park narodowy powołuje Rada Ministrów, a więc najwyższy organ władzy państwowej. Wokół parku narodowego tworzy się strefę ochronną, czyli otulinę. Każdy park narodowy ma swoją administrację, a jego działalność jest finansowana z budżetu państwa. Parki narodowe obejmują główne regiony i strefy krajobrazowe od morza do gór. Są wśród nich dwa parki nadmorskie (Woliński i Słowiński), cztery leżące w strefie pojezierzy (Wielkopolski, Drawieński, Borów Tucholskich, Wigierski), pięć na obszarze nizin środkowych i północnych (Kampinoski, Biebrzański, Narwiański, Białowieski, Poleski), pięć w pasie starych gór i wyżyn (Karkonoski, Gór Stołowych, Ojcowski, Świętokrzyski, Roztoczański), pięć parków zachodniokarpackich (Babiogórski, Tatrzański, Gor-czański, Pieniński, Magurski) oraz jeden park (Bieszczadzki) reprezentujący Karpaty Wschodnie. W większości parków narodowych dominującym elementem przyrody i krajobrazu są lasy. W trzech parkach udział lasów odbiega znacznie od pozostałych: w Narwiańskim (0,04% lasów), Słowińskim (25,4%) oraz Biebrzańskim (26,1%). Odwrotnie jest w czterech innych parkach narodowych (Białowieskim, Babiogórskim, Roztoczańskim i Gorczańskim), w których powierzchnia lasów przekracza nawet 90%. Lasy zajmują 60,9% powierzchni wszystkich parków, a wody - ok. 10%. Pod względem odrębności krajobrazowej i ekologicznej na uwagę zasługują m.in. parki Słowiński - chroniący "pustynny" krajobraz nadmorskich wydm oddzielających pas przybrzeżnych jezior, Wigierski, skupiający kilkadziesiąt jezior polodowcowych - o różnej wielkości i kształcie - ukrytych wśród lasów iglastych, Biebrzański - reprezentujący najlepiej zachowane w Europie obszary bagien, torfowisk i podmokłych łąk, Białowieski - chroniący najlepiej zachowane w Europie pierwotne lasy niżowe centralnej części Puszczy Białowieskiej, oraz Tatrzański - obejmujący najcenniejszy masyw Karpat z unikalnym i bardzo charakterystycznym piętrowym układem roślinności.

Pod względem wielkości powierzchni polskie parki narodowe wykazują duże zróżnicowanie. Najmniejszy jest Ojcowski Park Narodowy (1 592 ha), a największy Biebrzański Park Narodowy (59 223 ha). Jeśli więc ponad 37-krotna różnica wielkości przy średniej osiągającej wartość 13 561 ha. Wartość ta znacznie odbiega od poziomu światowego. Stosunkowo niski jest też wskaźnik ochrony w odniesieniu do powierzchni kraju (0,95%). Jest on niższy niż w niektórych innych krajach europejskich (Słowacja-4,1%,Fr Finlandia - 2,1%, Rumunia - 1,7%, Estonia - 1,4%, Łotwa - 1,3%).

Ochrona systemów ekologicznych, która należy do zadań każdego parku narodowego, realizowana jest dwiema metodami - poprzez ochronę ścisłą (czyli bierną) i ochronę częściową (aktywną). W większości parków narodowych przeważa ochrona częściowa. Udział obszarów podlegających ochronie ścisłej jest bardzo zróżnicowany i wynosi od 0,8% w Górach Sto-twych do 66,6% w Bieszczadzkim Parku Narodowym; wysoki jest również w Babiogórskim Parku Narodowym (61,2%) i Tatrzańskim Parku Narodowym (54,4%). W trzech najnowszych parkach narodowych nie ustanowiono tej formy ochrony. Średni wskaźnik ochrony ścisłej dla wszystkich parków narodowych wynosi 20,7%. Parki narodowe charakteryzują się dużą różnorodnością szaty roślinnej i świata zwierzęcego, We wszystkich obiektach znalazło ochronę 339 zespołów roślinnych, w tym 78 zespołów leśnych i zaroślowych. Ocenia się, że poza parkami narodowymi pozostaje jeszcze 100-120 zespołów, z których kilkanaście należy do roślinności leśnej. Podkreślić należy mało znany fakt, że w szacie roślinnej parków narodowych odnotowano ponad 50 zespołów endemicznych, w tym 13 zespołów leśnych i zarostowych. Najbogatsze w zespoły endemiczne są cztery parki: Tatrzański (19 zespołów), Karkonoski (12 zespołów) oraz Babiogórski i Bieszczadzki (po 9 zespołów endemicznych). W parkach narodowych znalazły warunki do przetrwania także liczne gatunki roślin podlegające ochronie prawnej. Tylko z grupy roślin naczyniowych odnotowano 183 gatunki, w tym 159 to rośliny objęte ochroną całkowitą. W poszczególnych parkach występuje od 30 (np. w Gorczańskim Parku Narodowym) do 86 (w Tatrzańskim Parku Narodowym) gatunków chronionych ustawowo. Przyjmuje się też, że w parkach narodowych występują przedstawiciele wszystkich żyjących w Polsce gatunków ssaków, ok. 200 gatunków ptaków, kilka tysięcy owadów oraz liczni przedstawiciele gadów, płazów i ryb.

Waloryzacja przyrodnicza wszystkich 22 parków narodowych przeprowadzona na podstawie 17 najważniejszych wskaźników przyrodniczych i krajobrazowych, takich jak różnorodność biocenoz, udział unikalnych ekosystemów, obecność unikalnych gatunków roślin i zwierząt, oraz elementów krajobrazu, pozwoliła ustalić rangę każdego parku narodowego (w skali 7-punktowej). Na ogół parki górskie oceniane są wyżej od niżowych. Z parków niżowych najwyższą liczbę punktów przyznano parkom: Białowieskiemu i Słowińskiemu. Najbardziej wszechstronnym jakościowo jest Tatrzański Park Narodowy, który uzyskał 6,9 punktu. Park ten wyróżnia się dużą różnorodnością biocenoz, największym bogactwem florystycz-nym i faunistycznym, najbardziej zróżnicowanym krajobrazem oraz największą atrakcyjnością turystyczną. Spośród 22 polskich parków narodowych 17 znalazło się na liście obszarów chronionych IUCN (najnowsze parki narodowe utworzone w latach 1993-1996 nie były jeszcze rozpatrywane). Według klasyfikacji IUCN 15 obiektów uzyskało kategorię II, a więc odpowiadającą parkom narodowym, a parki Ojcowski i Wigierski zaliczono do kategorii V, odpowiadającej parkom krajobrazowym.

Rezerwat przyrody ma wspólny rodowód z parkiem narodowym. Cele i metody powoływania tych dwóch kategorii obszarów chronionych były bardzo zbliżone, jednakże z czasem rezerwatom przyrody - jako jednostkom małoobszarowym - wyznaczono inne zadania niż park narodowy W warunkach polskich rezerwat przyrody to najczęściej niewielki, homogeniczny obszar, obejmujący jeden lub kilka, rzadziej kilkanaście naturalnych lub mało zmienionych ekosystemów, otoczonych przez inne, najczęściej antropogeniczne ekosystemy użytkowane gospodarczo. Zadaniem rezerwatu przyrody jest ochrona ekosystemów, biocenoz, zbiorowisk roślinnych, rzadkich, zagrożonych lub ginących składników szaty roślinnej i świata zwierzęcego, albo określonych składników środowiska należących do przyrody nieożywionej. Tego rodzaju obszary chronione powołuje Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, ogłaszając odpowiedni dekret w Monitorze Polskim.

W połowie 1997 r. było w Polsce 1 190 rezerwatów przyrody zajmujących łącznie 140 066 ha, tj. 0,45% powierzchni kraju. Przeciętna powierzchnia rezerwatu przyrody wynosi 117,7 ha. Najwięcej jest rezerwatów leśnych (ponad 50% ogólnej liczby), znacznie mniej rezerwatów florystycznych i faunistycznych, a najmniej solniskowych. Rezerwaty przyrody spełniają bardzo ważną funkcję w ochronie różnorodności biologicznej zarówno w skali kraju, jak i regionów geograficznych. We wszystkich rezerwatach przyrody chroni się ogółem 285 zespołów roślina w tym 89 zespołów leśnych. Z roślin naczyniowych podlegających ochronie prawnej w rezerwatach przyrody (nie tylko florystycznych) stwierdzono 193 gatunki, w tym 168 gatunków chronionych całkowicie. W parkach narodowych i rezerwatach przyrody znalazło ochronę 449 zespołów roślinnych (w tym 113 zespołów leśnych) oraz 220 gatunków z listy roślin objętych ochroną prawną (195 gatunków chronionych całkowicie).

Istniejące w Polsce rezerwaty przyrody nie są równomiernie rozmieszczone we wszystkich regionach geograficznych. Ich największe zagęszcza występuje w Karpatach, w pasie starych gór i wyżyn południowych oraz w pasie pojezierzy. Łącznie parki narodowe i rezerwaty przyrody zajmują 1,4% powierzchni kraju. Istnieje uzasadniona potrzeba zwiększenia liczby i powierzchni rezerwatów. W wielu regionach kraju, głównie w części południowej, wytypowano ponad 200 nowych obszarów zasługujących na tę formę ochrony.

Park krajobrazowy jako forma ochrony przyrody ma krótszą historię niż park narodowy i rezerwat przyrody, liczy sobie bowiem ok. 20 lat. Jest to regionalna jednostka o nie do końca uregulowanym statusie prawnym. Park krajobrazowy powołuje wojewoda wybierając obszar interesujący ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne, kulturowe i krajobrazowe. Zadaniem parku krajobrazowego jest zachowanie i upowszechnianie tych wartości w warunkach racjonalnego i zrównoważonego gospodarowania w środowisku. Grunty rolne i leśne oraz inne nieruchomości znajdujące się w granicach parku krajobrazowego użytkowane są bez większych ograniczeń. Poszczególne parki krajobrazowe lub ich zespoły mają swoją administrację i zarząd. Wartości przyrodnicze parku krajobrazowego podnoszą występujące w nim rezerwaty przyrody, reprezentujące wyższą formę ochrony. Park krajobrazowy może stanowić strefę otulinową parku narodowego, a także może wchodzić w skład obszarów chronionych o znaczeniu międzynarodowym, takich jak rezerwaty biosfery - np. w Międzynarodowym Rezerwacie Biosfery "Karpaty Wschodnie". Pod względem powierzchni parki krajobrazowe wykazują spore zróżnicowanie, chociaż są to z reguły duże obszary chronione. Dla porównania Park Krajobrazowy Stawki w zespole Jurajskich Parków Krajobrazowych zajmuje powierzchnię 1745 ha, natomiast Nadbużański Park Krajobrazowy -139 200 ha. W połowie 1997 r. lista parków krajobrazowych obejmowała 105 pojedynczych obiektów, przy czym w rejestrze znalazło się sześć zespołów parków krajobrazowych: Zespół Jurajskich Parków Krajobrazowych (obejmujący 7 obiektów), Zespół Parków Krajobrazowych Ponidzia (3), Zespół Karpackich Parków Krajobrazowych (4), Zespół Nadwiślańskich Parków Krajobrazowych (1 park zbiorowy), Zespół Świętokrzyskich Parków Krajobrazowych (4) i Zespół Sieradzkich Parków Krajobrazowych (1 park zbiorowy). Wokół parku krajobrazowego może być wyznaczona strefa ochronna, którą najczęściej jest obszar chronionego krajobrazu. Całkowita powierzchnia strefy ochronnej parków krajobrazowych wynosi 1 484 575 ha (4,75% pow. kraju). Łącznie ze strefą ochronną parki krajobrazowe pokrywają 3 614 874 ha (11,56% pow. kraju).

Parki krajobrazowe mają stosunkowo nieduże znaczenie dla ochrony różnorodności biologicznej i zasobów genowych roślin i zwierząt. Ich rola sprowadza się przede wszystkim do funkcji turystycznych i wypoczynkowych, a w pewnej mierze także wychowawczych i edukacyjnych. Funkcjonowanie tych obszarów uzależnione jest głównie od jakości elementów środowiska, a w szczególności od czystego powietrza, czystych wód i nieskażonych gleb. Wartości estetyczne parków krajobrazowych w największym stopniu zależą od szaty roślinnej, dlatego też utrzymanie tego rodzaju obszarów wymaga skutecznej ochrony roślinności. Największy wpływ na roślinność mają czynniki środowiskowe, a ponadto sposób gospodarowania zasobami przyrodniczymi, w tym także zasobami mineralnymi.

Rezerwat biosfery to wielkopowierzchniowy obszar lądowy, nadbrzeżny lub wodny o wyjątkowych walorach przyrodniczych, zawierający ekosystemy naturalne reprezentatywne dla najważniejszych biomów i stref klimatycznych na świecie. Za rezerwat biosfery może być uznany obszar, który już wcześniej uzyskał status obiektu chronionego (np. rezerw przyrody, park narodowy, park krajobrazowy). Idę utworzenia rezerwatu biosfery została wysunięta na Konferencji UNESCO w 1968 r., natomiast dwa lata później na Konferencji Generalnej sformułowano podstawy ogólnoświatowego programu MaB (Man and Biosphere). | W światowej sieci rezerwatów biosfery siedem znajduje się na obszarze Polski. W 1977 r. na światową listę UNESCO wpisano trzy parki narodowe: Babiogórski, Białowieski i Słowiński oraz rezerwat ornitologiczny "Jezioro Łuknajno". W listopada 1992 r. przybyły trzy nowe pograniczne rezerwaty biosfery: Karpaty Wschodnie, Tatry i Karkonosze. W skład pierwszego rezerwatu biosfery wchodzi Bieszczadzki Park Narodowy oraz dwa parki krajobrazowe: Ciśniańsko-Wetliński i Doliny Sanu, w obrębie drugiego znajduje się Tatrzański Park Narodowy (po stronie polskiej i słowackiej), a w granicach trzeciego znalazł się Karkonoski Park Narodowy (po stronie polskiej i czeskiej). Ważną pozycję w tej sieci zajmują Bieszczady, które stały się częścią jedynego na świecie, trójpaństwowego Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery "Karpaty Wschodnie" należącego do Polski, Słowacji i Ukrainy.

Istniejące w Polsce rezerwaty biosfery zajmują łącznie 167 430 ha (0,68% pow. kraju). Prawie 70% ich obszaru pokrywają lasy. We wszystkich obiektach stwierdzono 201 zespołów roślinnych, wśród których występuje 60 zespołów leśnych i zaroślowych. Lista roślin podlegających ochronie prawnej obejmuje 149 gatunków, z czego 128 gatunków przypada na rośliny chronione całkowicie. W górskich rezerwatach biosfery (Bieszczady, Tatry, Babia Góra, Karkonosze), znalazło ochronę 45 endemicznych zespołów oraz kilkadziesiąt endemicznych gatunków roślin. Najbogatsze w endemity są dwa rezerwaty biosfery: Tatry (19 zespołów roślinnych) i Karkonosze (12).

Obszar chronionego krajobrazu - będący jednostką regionalną krajowego systemu ochrony przyrody - łączy inne formy ochrony jako strefa zabezpieczająca (czyli otulina). Obejmuje wyróżniające się krajobrazowo tereny o różnych typach ekosystemów użytkowanych gospodarczo. Prawidłowe zagospodarowanie tych systemów powinno zapewnić stan względnej równowagi ekologicznej w przewidzianym do ochrony terenie. Decyzję o utworzeniu obszaru chronionego krajobrazu podejmuje wojewoda, a granice tego obszaru oraz zasady gospodarowania użytkowania nie naruszające harmonijnego rozwoju fizjocenoz ustala Wojewódzki Konserwator Przyrody w porozumieniu z wojewódzką komisją ochrony przyrody. Jest to jednostka o dosyć luźnym statusie ochronnym, dopuszczającym dużą swobodę w gospodarczym wykorzystaniu zasobów przyrodniczych. Jednym z lepiej funkcjonujących tego rodzaju obszarów jest Wschodniokarpacki Obszar Chronionego Krajobrazu w woj. krośnieńskim.

W Polsce ochrona pojedynczych obiektów przyrodniczych jako osobliwości natury ma najdłuższą tradycję, sięgającą połowy ubiegłego stulecia. Rozwinęła się wtedy idea inwentaryzacji zabytków przyrodniczych, które określano jako pomniki przyrody . Przez wiele lat były one najważniejszym przedmiotem zainteresowania przyrodników. Dziś zajmują podrzędne miejsce w polskiej ochronie zasobów biosfery.

Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody z 1991 r. pomnik przyrody jest indywidualną formą ochrony. Do tej kategorii zalicza się pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupiska o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno-pamiątko-wej i krajobrazowej, oraz odznaczające się indywidualnymi cechami. Pomnikami są w szczególności sędziwe i okazałe drzewa i krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe i jaskinie. Decyzję o ochronie wybranych obiektów przyrodniczych podejmuje wojewoda, który prowadzi ich rejestr na swoim terenie. Do 1997 r. na obszarze Polski zinwentaryzowano ponad 22 tyś. pomników przyrody, wśród których zdecydowanie przeważają obiekty przyrody żywej (pojedyncze drzewa, grupy drzew lub aleje). Od ponad 100 lat wiele starych, okazałych drzew w naturalnych środowiskach lub parkach objęto ochroną prawną jako pomnik przyrody. Przeważają w nich stare dęby i lipy zdobiące parki wiejskie, otoczenia dawnych pałaców lub prowadzące do nich aleje. Do rzadziej notowanych pomników drzew należą m.in: wiązy, jesiony, klony, sosny, modrzewie, świerki oraz gatunki obcego pochodzenia, jak kasztanowiec czy daglezja.




Tagi:

Szukaj

Reklama



Reklama