| |
|
Budowa, zmysły i
zachowanie ptaków
Ptaki mają najbardziej wydajne
płuca w królestwie zwierząt. Gdy oddychają, powietrze nie jest wdychane - jak u
ludzi - do pęcherzyków płucnych, gdzie miesza się ze starym, zużytym powietrzem,
lecz dostaje się przez płuca do worków powietrznych. Przy wydechu przechodzi po
raz drugi przez płuca i ponownie oddaje tlen. Dzięki temu ptakom w czasie lotu
nigdy nie brakuje tchu i wiele z nich może sobie pozwolić na śpiew w locie.
Organizm ptaka - porównywalny do wysoko wydajnego silnika - funkcjonuje w
temperaturze podobnej jak u ssaków. U niektórych gatunków temperatura ciała
wynosi 44'C (dla człowieka śmiertelna). U ptaków nie dzieje się to kosztem
długości życia. Małe ptaki, które w klatce żyją do 15 lat, na wolności żyją
kilka lat. Wielkie sępy pod opieką człowieka żyją prawie 100 lat. Orły i sępy
żyjąc na wolności mogą osiągać wiek do 40 lat. Wysoką temperaturę ciała ptaki
utrzymują dzięki upierzeniu. Mogą one, zależnie od potrzeby, napuszyć pióra,
ułożyć je ciasno lub tak nastroszyć, że wiatr chłodzi im skórę. Wiele ptaków
regularnie natłuszcza lub pudruje pióra, co sprawia, że w czasie deszczu woda
spływa po nich kroplami, a po nurkowaniu ptak pozostaje suchy. Pióra wykluczają
jednak istnienie gruczołów potowych. Dlatego ptaki nie pocą się w upały, lecz
zieją z otwartymi dziobaci. Grube warstwy tłuszczu byłyby zbyt dużym obciążeniem
przy lataniu, więc niewiele ptaków gromadzi zapasy tłuszczu w swoich
organizmach. Sikora po długiej, zimowej nocy jest wprawdzie żwawa, ale gdy śnieg
z deszczem zamarznie na gałązkach i nie znajdzie ona nic do jedzenia, osłabnie
jeszcze przed południem, a po południu umrze z głodu. Niektóre gatunki ptaków w
czasie snu mogą dostosować temperaturę swego ciała do otoczenia, podobnie jak
gady - ich przodkowie, i dzięki temu zaoszczędzić cenną energię. Poza tym
spalają one w okresie głodu nie tłuszcz, lecz białko swoich mięśni.
|
Kolibry tracą w czasie jesiennego
przelotu 1/3 swej wagi, odzyskując ją w ciągu kilku następnych dni. Ta szybkość
regeneracji jest możliwa dzięki zdolności ptaków do szybkiego
trawienia. Ptaki nie mają
pęcherza moczowego: mocz zagęszcza się do postaci krystalicznej papki, która
wydalana jest przez odbyt. |
Rozłożone skrzydło
ptaka | Obserwuje się u nich ogromną łatwość w przystosowaniu się do
rozmaitych warunków. Znane są owoco-, ziarno-, nektaro- i owadojady, a także
drapieżcy, którzy też różnią się metodami i obiektem polowania: są wśród nich
łowcy ryb i ptaków, a nawet sokół łowiący nietoperze. Sępy z kolei zjadają
padlinę. W zasadzie przeważa pożywienie zwierzęce, ubogie w błonnik i łatwe w
trawieniu. Gęsi jednak mogą strawić nawet celulozę, wykorzystując bakterie,
które żyją w ich jelitach ślepych.
Topografia części ciała ptaka
|
|
Zmysły:
Większość ptaków to wiecznie
ruchliwe, bardzo aktywne stworzenia z wyczulonymi zmysłami i szybkim refleksem.
Krogulec, który mknie wśród drzew gęstego lasu z szybkością 100 km/h, wykonuje
nagłe zwroty z największą precyzją. Przede wszystkim jednak ptaki mają
zadziwiające oczy. Mały ptak widzi mniej więcej tak jak człowiek, chociaż jego
oko, podobne do kamery małoobrazkowej, przyjmuje mniej informacji niż oko dużego
ptaka, które należałoby porównać do kamery wielko-obrazkowej. Sowy, oprócz oczu
wyłapujących nawet najmniejsze ilości światła, mają wyjątkowy słuch.
Wyspecjalizowały się tak dalece, że niektóre mogą w ciemności dogonić i złapać
przemykającą mysz. Zmysł powonienia u większości ptaków jest upośledzony, choć
na przykład amerykańskie sępy znajdują padlinę, nawet gdy jej nie widzą. Zmył
smaku, przynajmniej u owadożernych, jest słaby. Ptak stepowy szukając nasion nie
może rozpoznać po smaku czy trzyma w dziobie coś do jedzenia czy nie. Wydaje
się, że dopiero doświadczenie go uczy. Zdarza się, że ptak złapany i umieszczony
w klatce umiera z głodu przed pełną miseczką pokarmu, ponieważ nie jadł go nigdy
wcześniej. |
|
|
Zachowanie:
Życie ptaków jest ściśle
związane z porami roku: po okresie tokowania i tworzenia par następuje czas
wychowywania młodych, pierzenia się i okres spoczynku, a często jeszcze czeka je
wędrówka. Ta kolejność występuje nie tylko u ptaków w naszych szerokościach
geograficznych, gdzie lato i zima narzucają rytm życia, ale też w tropikach z
wiecznym latem. Najbardziej widoczne są ptaki w okresie tokowania. Samiec
zajmuje zwykle takie terytorium, w którym jest dość pożywienia dla przyszłej
rodziny. Z tego obszaru przepędza inne samce swego gatunku; często wystarcza w
tym celu jego śpiew. Inne gatunki ptaków, które nie stanowią bezpośredniej
konkurencji, są tolerowane.
Na swym terytorium samiec stara się być jak
najbardziej widoczny. Ptaki łąkowe wzbijają się w powietrze, w tokowych lotach
prezentują swój kunszt latania i wydają różne dźwięki. Ptaki leśne wybierają
często stałe miejsca śpiewów, najczęściej na najwyższym drzewie. Inne mają
odmienne sposoby:
dzięcioły bębnią na gałęziach, bekasy ,,beczą" wibrującymi
w locie piórami ogona, bociany klekoczą, kaczory mają ozdobne stroje, cietrzewie
bełkocą i czuszykają, sowy klaszczą skrzydłami, paw rozpościera wspaniały ogon,
czajki koziołkują w locie, a kraska wykonuje w powietrzu salta. Często zbiera
się więcej samców na wspólne toki. W czasie parzenia się samiec wskakuje na
grzbiet samicy, a kopulacja polega często na przelotnym tylko zetknięciu obu
kloak. Istnieją gatunki ptaków nie łączące się w małżeństwa, których samice
szukają partnera na krótko, tylko do zapłodnienia. Większość ptaków tworzy
sezonowe małżeństwa - na okres jednego lata lub wychowania młodych. Jesienią
partnerzy tracą się z oczu i wydaje się, że się nie rozpoznają. Może się
zdarzyć, że wrócą w następnym sezonie lęgowym na swoje stare terytorium i
spotkają się tam przypadkowo. Tylko niektóre ptaki, jak kruki, wrony, orły
przednie, gęsi i łabędzie łączą się w małżeństwa na całe życie. Zachowanie
ptaków jest dla nas czasem niezrozumiałe. Gdy pies radośnie wita pana
wracającego do domu, a kotka smuci się po odebraniu jej kociąt, możemy zrozumieć
ich uczucia i odczytać z ich zachowania, co chcą wyrazić. W końcu my sami
należymy do ssaków. Nasze uczucia są starsze niż nasz rozum: są historycznym
dziedzictwem wspólnych przodków. Gałąź ptaków odszczepiła się od pnia zwierząt w
innym miejscu: ptaki są od nas bardziej oddalone. Gdy para ptaków wychowuje
młode, wydaje się, że partnerzy są sobie obcy, jedynie przypadkowo spotykają się
przy gnieździe. Ptasia matka patrzy spokojnie, gdy wypadnięto z gniazda pisklę
na jej oczach ginie z głodu, a przecież z łatwością mogłaby je włożyć do gniazda
i nakarmić razem z pozostałym potomstwem. Z drugiej strony znamy pary ptaków -
przynajmniej te hodowane w klatce - z których jeden umiera, gdy partner zostanie
mu odebrany.
Dla wszystkich ptaków
Europy istnieją nazwy krajowe, a więc także polskie. Każdy ptak ma dodatkowo
nazwę łacińską o międzynarodowym zasięgu. Składa się ona z nazwy rodzaju,
pisanej dużą literą, i nazwy gatunkowej, pisanej małą literą, przy czym blisko
spokrewnione gatunki mają tę samą nazwę rodzajową. Blisko spokrewnione rodzaje
zostały zebrane w rodziny; istnieją więc rodziny jaskółek, skowronków, sokołów i
wiele innych.
|
